ارزیابی مؤلفه‌های تنوع زیستی و الگوهای هم‌باشی گونه‌های گیاهی در مراتع قرق و تحت چرا با استفاده از بسته tabula در محیط R (مطالعه موردی: شهرستان زیرکوه، خراسان جنوبی)

رستم پور, مسلم

doi:10.22034/nrsj.2026.242235

ارزیابی مؤلفه‌های تنوع زیستی و الگوهای هم‌باشی گونه‌های گیاهی در مراتع قرق و تحت چرا با استفاده از بسته tabula در محیط R (مطالعه موردی: شهرستان زیرکوه، خراسان جنوبی)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

مسلم رستم پور ^¶

دانشیار گروه مرتع و آبخیزداری و عضوگروه پژوهشی خشکسالی و تغییر اقلیم، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.

10.22034/nrsj.2026.242235

چکیده

پژوهش حاضر با هدف ارزیابی کارایی بسته نرم‌افزاری tabula در محیط R برای مطالعات جامعه‌شناسی گیاهی و سنجش تأثیر قرق بلندمدت بر مؤلفه‌های تنوع زیستی مراتع شهرستان زیرکوه، خراسان جنوبی انجام شد. نمونه‌برداری در دو منطقه تحت چرا و قرق (حداقل 30 سال) با استقرار ۶۰ پلات ۴ مترمربعی به روش تصادفی-سیستماتیک در امتداد ترانسکت انجام گرفت. شاخص‌های تنوع آلفا، بتا و ضرایب تشابه با استفاده از بسته tabula محاسبه شدند. نتایج نشان داد علیرغم تراکم پایه بیشتر در منطقه تحت چرا (۲۹۶۰ پایه)، این منطقه از غنای گونه‌ای بالاتری (۲۵ گونه) نسبت به منطقه قرق (۲۲ گونه) برخوردار بود. شاخص‌های تنوع شانون-وینر (۲۶/۱ در مقابل ۹۰/۰)، بریلوئین (۲۵/۱ در مقابل ۸۹/۰) و مک‌اینتاش (۳۸/۰ در مقابل ۲۱/۰) مقادیر بالاتری را در منطقه تحت چرا نشان دادند (۰۱/۰ >P). برآوردگر چائو ۱ در منطقه تحت چرا (۹۸/۷۴) به مراتب بیشتر از منطقه قرق (۰۹/۳۴) بود که حاکی از پتانسیل بالاتر گونه‌های مشاهده‌نشده است. در مقابل، شاخص‌های غالبیت سیمپسون (۳۹/۰ در مقابل ۶۳/۰) و برگر-پارکر (۵۴/۰ در مقابل ۷۸/۰) بیانگر غالبیت بالاتر در منطقه قرق بودند. تحلیل‌های بازنمونه‌گیری، پایداری برآوردها را تأیید و اریبی مثبت را در هر دو منطقه نشان دادند. شاخص کدی با مقدار ۵/۱۰، نرخ بالای جایگزینی گونه‌ها را در طول گرادیان چرا آشکار ساخت. گونه جوموشی (Bromus tectorum) فراوان‌ترین گونه در هر دو منطقه بود، در حالی که چمن پیازدار (Poa bulbosa) وابستگی شدیدی به حضور دام نشان داد و فراوانی آن در شرایط قرق به شدت کاهش یافت. بسته tabula کارایی بالایی در محاسبه دقیق شاخص‌های تنوع، برآورد اریبی و خطا با روش‌های بازنمونه‌گیری، و مصورسازی الگوهای هم‌باشی و فراوانی گونه‌ها داشت. این پژوهش نشان داد قرق بلندمدت لزوماً به افزایش تنوع گونه‌ای منجر نمی‌شود و طراحی برنامه‌های مدیریتی نیازمند رویکردی انعطاف‌پذیر و مبتنی بر شرایط بوم‌شناختی منطقه است.

کلیدواژه‌ها

تنوع زیستی

قرق

محیط R

مراتع خشک

tabula

عنوان مقاله English

Assessment of Biodiversity Components and Plant Species Co-occurrence Patterns in Enclosed and Grazed Rangelands Using the tabula Package in R (Case Study: Zirkouh, South Khorasan)

نویسنده English

Moslem Rostampour

Associate Professor, Department of Rangeland and Watershed Management and Research Group of Drought and Climate Change, Faculty of Natural Resources and Environment, University of Birjand, Birjand, Iran * Corresponding Author: rostampour@birjand.ac.ir

چکیده English

This study aimed to evaluate the efficiency of the "tabula" package in R for plant sociology studies and to assess the long-term effects of grazing exclusion on biodiversity components in rangelands of Zirkouh, South Khorasan Province. Sampling was conducted in grazed and enclosed (≥30 years) areas by establishing 60 plots of 4 m² using a randomized-systematic method along transects. Alpha diversity indices, beta diversity indices, and similarity coefficients were calculated using the tabula package. The results showed that despite higher basal density in the grazed area (2960 individuals), this area had higher species richness (25 species) compared to the enclosed area (22 species). The Shannon-Wiener (1.26 vs. 0.90), Brillouin (1.25 vs. 0.89), and McIntosh (0.38 vs. 0.21) diversity indices showed significantly higher values in the grazed area (p

کلیدواژه‌ها English

Arid rangelands

Biodiversity

Enclosure

tabula